Ramy czasowe renesansu – kiedy trwała ta epoka?

Czy da się jednym zdaniem odpowiedzieć, kiedy trwał renesans? Tylko pozornie. Już po chwili okazuje się, że wszystko zależy od kraju, dziedziny sztuki i tego, jak rozumie się samą ideę odrodzenia. Warto więc od razu przyjąć prostą zasadę: renesans nie ma jednej daty początku ani jednej daty końca, ma za to kilka dobrze umocowanych przedziałów czasowych. Ten tekst porządkuje je tak, by łatwo przypisać konkretnego artystę i dzieło do etapu rozwoju epoki.

Dlaczego ramy czasowe renesansu są tak problematyczne?

Renesans nie wybuchł nagle jednego roku i nie skończył się jednym dekretem. To proces, który dojrzewał stopniowo: w filozofii, w sztuce, w architekturze, w nauce. Dlatego badacze podają różne daty – każda z nich podkreśla inny aspekt przemian.

Trzeba też pamiętać, że renesans ma różne daty w różnych krajach. To, co we Florencji było już pełnym odrodzeniem antyku, w Niemczech czy Polsce dopiero się rodziło. Dodatkowo inaczej rozwijało się malarstwo, inaczej architektura, a jeszcze inaczej literatura.

Najprostsze ujęcie: renesans w Europie mieści się mniej więcej między połową XV wieku a początkiem XVII wieku, ale w Italii zaczyna się wcześniej, a w niektórych krajach kończy później.

Wczesny renesans: od kiedy liczyć początek?

W praktyce początków renesansu szuka się tam, gdzie najwcześniej zaczęto świadomie naśladować sztukę antyczną i łączyć ją z nową, humanistyczną wizją człowieka. Tym miejscem stała się przede wszystkim Florencja.

Florencja i przełom około 1400 roku

Historycy sztuki często wskazują na koniec XIV i początek XV wieku jako moment przełomowy. Właśnie wtedy pojawiają się artyści, którzy odchodzą od średniowiecznej schematyczności:

• Filippo Brunelleschi – ok. 1401–1420, eksperymenty z perspektywą, kopuła katedry florenckiej;
• Donatello – rzeźba powracająca do antycznej swobody i proporcji ludzkiego ciała;
• Masaccio – malarstwo z iluzją przestrzeni i bardzo ludzkimi postaciami.

To okres zwany quattrocento (od XV wieku – 1400–1499). W sztuce włoskiej zwykle uznaje się, że:

• wczesny renesans w Italii to mniej więcej ok. 1400–1490;
• jeszcze wcześniej, w XIV wieku, działał Giotto, uznawany czasem za prekursora renesansu, ale formalnie wciąż przypisywany do późnego średniowiecza.

Humanizm jako punkt startowy

Druga oś datowania to rozwój humanizmu – nur­tu filozoficzno-literackiego, który stawia człowieka w centrum zainteresowania. Jego początki wiąże się z takimi postaciami jak:

• Francesco Petrarka (1304–1374) – już w XIV wieku świadomie nawiązywał do antycznych wzorców literackich;
• Giovanni Boccaccio (1313–1375) – autor „Dekameronu”, bliski nowej wizji człowieka i świata.

Z perspektywy historii idei renesansowy zwrot myślowy zaczyna się więc jeszcze w XIV wieku, zanim w pełni rozkwitła nowa sztuka. Dlatego niektóre opracowania mówią o „renesansie treści” (humanizm) i późniejszym „renesansie formy” (sztuka, architektura).

Szczyt renesansu: „wieki złote” sztuki

Jeśli pytać, kiedy renesans osiągnął swój artystyczny szczyt, odpowiedź jest dość zgodna: przełom XV i XVI wieku to czas największych nazwisk i dzieł.

Włochy około 1500 roku

W Italii mówi się o tzw. renesansie dojrzałym / wysokim, przypadającym na około 1490–1520. W tym krótkim, ale bardzo intensywnym okresie działają:

• Leonardo da Vinci (1452–1519) – „Ostatnia Wieczerza”, „Mona Lisa”;
• Rafaello Santi (Rafael) (1483–1520) – „Szkoła Ateńska”, freski w Watykanie;
• Michał Anioł Buonarroti (1475–1564) – „Dawid”, freski w Kaplicy Sykstyńskiej, kopuła bazyliki św. Piotra.

To właśnie ich twórczość sprawia, że dla wielu osób renesans kojarzy się przede wszystkim z początkiem XVI wieku. Warto jednak pamiętać, że jest to raczej kulminacja długiego procesu, a nie jego początek.

Rozkwit na północ od Alp

Poza Italią renesans dociera z pewnym opóźnieniem. Stąd osobne pojęcie renesansu północnego. Tutaj szczyt przypada już nie tyle na przełom XV i XVI wieku, co często na jego środek:

• w Niemczech i Niderlandach: ok. 1500–1550 – Albrecht Dürer, Hans Holbein młodszy, Pieter Bruegel starszy;
• w Francji: silny rozwój renesansowej architektury i sztuki dworu od czasów Franciszka I (pocz. XVI wieku);
• w Polsce: tzw. „złoty wiek” – głównie XVI wiek, od panowania Zygmunta Starego, z artystami sprowadzanymi z Włoch (np. Bartolomeo Berrecci – kaplica Zygmuntowska).

Tu dobrze widać rozjazd dat: gdy Leonardo kończy życie w 1519 roku, w niektórych krajach renesans dopiero wchodzi w swoją najbardziej rozpoznawalną fazę.

Późny renesans i manieryzm: gdzie wypada koniec epoki?

Problem z końcem renesansu polega na tym, że nie wygasa on nagle – raczej przechodzi w inne style: manieryzm, a potem barok. W wielu krajach te granice coraz częściej traktuje się płynnie, choć dla porządku wciąż podaje się orientacyjne daty.

We Włoszech okres późnego renesansu i manieryzmu rozciąga się od około 1520 (śmierć Rafaela, Sacco di Roma – złupienie Rzymu) do mniej więcej koniec XVI wieku. W tym czasie działają tacy artyści jak:

• Jacopo Pontormo;
• Rosso Fiorentino;
• Giorgio Vasari – nie tylko malarz i architekt, lecz także autor „Żywotów najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów”, dzięki którym dziś tak dobrze znane są biografie twórców renesansu.

W innych krajach daty końcowe renesansu bywają jeszcze późniejsze. W architekturze czy sztuce dworskiej renesansowe formy trwają nierzadko do początku XVII wieku, kiedy to stopniowo wypiera je barok.

Daty renesansu w najważniejszych krajach Europy

Dla porządku warto zestawić orientacyjne ramy czasowe renesansu w kilku kluczowych ośrodkach. To ułatwia przypisanie konkretnego artysty do tradycji renesansowej w jego własnym kontekście.

• Włochy: ok. 1400–1600 (wczesny, wysoki i późny renesans + manieryzm);
• Niderlandy i Niemcy: ok. 1450–1570, z silnym akcentem na przełom XV i XVI wieku;
• Francja: ok. 1490–1610, renesans szczególnie widoczny w architekturze zamków nad Loarą i sztuce dworu;
• Anglia: ok. 1500–1620, okres Tudorów i początków dynastii Stuartów, z renesansową literaturą (Szekspir) i architekturą dworską;
• Polska: mniej więcej 1500–1600, szczyt w połowie XVI wieku (okres Jagiellonów).

W Polsce renesans kojarzy się przede wszystkim z XVI wiekiem – to czas, kiedy na Wawelu i w miastach królewskich powstają najdojrzalsze dzieła tej epoki.

Dlaczego podręczniki podają różne daty?

Różnice w datach wynikają z tego, co konkretny autor chce podkreślić. Jeśli w centrum znajduje się historia idei, początek renesansu może być przesuwany już na XIV wiek, do czasów Petrarki. Jeśli kluczowe jest malarstwo i rzeźba, start przesuwa się zwykle na ok. 1400 rok.

Podobnie z końcem: z perspektywy politycznej przełomem jest często koniec XVI wieku i wojny religijne. Z perspektywy sztuki – pojawienie się odmiennej wrażliwości baroku, silniej operującej emocją, ruchem i światłocieniem. Granica 1600 roku jest więc bardziej umownym „krzyżykiem w kalendarzu” niż realną cezurą odczuwalną przez artystów.

Co zapamiętać: najważniejsze przedziały czasowe

Podsumowując, w codziennej pracy z historią sztuki czy biografiami artystów renesans można sobie uprościć do kilku kluczowych przedziałów:

1. ok. 1400–1490 – wczesny renesans włoski (Brunelleschi, Donatello, Masaccio, potem Botticelli);
2. ok. 1490–1520 – renesans wysoki (Leonardo, Rafael, Michał Anioł);
3. ok. 1520–koniec XVI wieku – późny renesans i manieryzm (Pontormo, Bronzino, Vasari);
4. ok. 1500–1600 – renesans w krajach północnych (Dürer, Holbein, Bruegel, polski „złoty wiek”).

Przy takim schemacie dużo łatwiej zorientować się, czy dany twórca stoi jeszcze jedną nogą w średniowieczu, czy już na progu baroku. A to w praktyce jest ważniejsze niż sztywne trzymanie się jednej daty z podręcznika.